Religieus Genootschap der Vrienden

Over Etty Hillesum en de stilte

Door de redactie

Toine van Teeffelen uit Bethlehem wees ons op een uitzending van de Boeddhistische omroep. Een uitzending met gezongen gedichten van Rilke en beelden van het voorlezen van de namen van de 102.000 namen van mensen die van het kamp Westerbork naar Auschwitz zijn afgevoerd. Hoe een Israëlische rabbijn en een Pales- tijnse activiste dankzij Etty Hillesum de inspiratie ervaren die ook voor Vrede tussen Israël en Palestina nodig is.

Emma (Joodse rabijn) en Dinna (Palestijnse activiste) terwijl ze in Kamp Westerbork namen voorlazen.

Over deze uitzending:

Een Palestijnse en een Israëlische over trauma’s, vrede en stilte.

“Hoe blijf je de schoonheid van het leven zien in tijden dat het moeilijk is? Waar haal je inspiratie uit in ongunstige omstandigheden? Met deze vragen werkte ik (de cameravrouw Pat van Boeckel) aan een documentaire voor de Boeddhistische Omroep.

Driekwart jaar geleden las ik een artikel over Dinna Awwad-Srour en Emma Sham-Ba Ayalon, twee vrouwen uit Palestina en Israël. Emma is een joodse rabbijn en Dinna een Palestijnse die samenwerken voor vrede. Ik wilde hun werk in beeld brengen. Dinna en Emma werken veel met kaarten met fragmenten uit het dagboek van Etty Hillesum ‘Het verstoorde Leven’ Die fragmenten confronteren je met het leven in een oorlogssituatie. Nederland was lange tijd niet rijp voor Etty Hillesum. Anne Frank beschreef goed en fout. Etty schreef over wat er in de mens zelf zit en dat ook Joodse mensen fout kunnen zitten. Goed en fout zijn niet meer te scheiden. Het duurde decennia voordat een Nederlandse uitgeverij haar dagboeken wilde publiceren. Etty Hillesum is inmiddels ook in Israël beroemd geworden, maar dat is pas sinds kort.

Etty schreef op een dag, dat ze maar een half uurtje pessimistisch mocht zijn. Dat was een dag in Westerbork, die veel te lang duurde en waarin er weer een nieuwe noodverordening door de Duitsers was uitgevaardigd, Ze wilde niet vervallen in treurnis. Etty richtte zich op de wolkenluchten boven het kamp Westerbork. Ik probeer in deze documentaire haar zoektocht te verbeelden als een metafoor voor de moderne tijd.”

“Etty Hillesum ging mediteren en noemde het haar boeddhistische kwartiertje. Ik weet van de Zen Peacemaker dat zij moeilijke situaties opzoeken. Toen ik hoorde dat de Zen Peacemakers Lage Landen mee zouden doen met het lezen van de 102.000 namen, legde ik de mogelijkheid aan Emma en Dinna voor. Ze wilden graag naar Westerbork komen, om meer over Etty Hillesum te leren.

Zij waren beiden aanwezig toen de naam van Etty Hillesum werd voorgele- zen. Het was Manja Pach, die haar naam las, de oprichtster van het herden- kingscentrum Westerbork. Zij vertelde Dinna en Emma dat haar vader Etty gekend heeft. Haar vader was een joodse communist. Hij bood Etty aan om haar te helpen om uit Westerbork te vluchten, maar dat wilde ze niet. Manja’s vader ontvluchtte wel en overleefde de oorlog. Etty heeft bewust besloten, terwijl ze wist wat er daar gebeurde om met haar familie naar Auschwitz mee te gaan. Manja Pach woont in Deventer en heeft daar het Etty Hillesum centrum opgezet. Emma en Dinna hebben het centrum in Deventer bezocht.”

“Voor de documentaire heb ik Emma en Dinna in hun woonplaatsen in Israël bezocht. Ze wonen ver uit elkaar, in het zuiden en noorden. Emma is rabbijn en ook dichteres. Ze leest een gedicht voor en we laten zien waar en hoe ze woont. Dinna komt uit de Westbank, Palestina. Ze is met een Israëlische Palestijn getrouwd, ze wonen met hun gezin in Israël. Als Palestijnse in Israël heeft ze weinig rechten. Haar kinderen staan niet op haar naam, ze heeft geen paspoort en geen rijbewijs en moet steeds haar verblijfsvergunning verlengen. Emma mag daarentegen niet naar de Westbank, wat voor ons geen probleem was. Emma heeft als joodse rabbijn vaker met kaarten gewerkt, met name kabbalakaarten. Mensen trekken een kaart en lezen wat erop staat en betrekken het op zichzelf. Dat geeft verstilling en inzicht. Al sinds 10 jaar gebruikte Emma uitgetikte citaten van Etty Hillesum in het Engels, als kaarten bij ge- spreksgroepen. Vorig jaar heeft ze de kaarten samen met Dinna verder ontwikkeld. Ze hebben de dagboekcitaten van Etty vertaald in het Hebreeuws en het Arabisch en ze laten drukken. Het is een prachtige doos met kaarten en een boekje geworden. Als Joodse wordt Etty Hillesum ‘geclaimd’ door Israël, dus dat de teksten ook in het Arabisch op de kaarten staat valt niet bij iedereen in goede aarde. Maar de citaten zijn interessant en betrokken op het sa- menleven. Voor iedereen die in oorlogstijd leeft, zijn de teksten boeiend; het leven wordt er menselijk van. Met de kaarten van Etty wordt een ruimte opengelegd voorbij goed en fout. Etty zegt: “Laten we die ene Duitse soldaat omarmen die goed is”.

Etty Hillesum

Nu de citaten in zowel Hebreeuws als Arabisch vertaald zijn, kunnen Palestijnen Etty’s gedachtengoed leren kennen. Voor Dinna was het een begin om over de Holocaust te lezen, als ramp voor de Joden, en de Holocaust niet alleen te zien als oorzaak van het Israëlisch-Palestijns conflict.”

“In de documentaire leest Dinna een Arabische tekst en legt uit wie Etty is. Er wordt niet over het Palestijns-Israëlisch conflict gesproken, maar de citaten zijn toepasbaar op de situatie van de aanwezigen. Etty wijst geen schuldigen aan, ze benadrukt dat de situatie is zoals ze is en dat het de vraag is wat je dan het beste kunt doen. Daar zit de verbinding met het conflict Israël/Palestina.” Dinna zegt tegen de deelnemers aan de gespreksgroepen: “Luister en probeer te verstaan, onderzoek de oorlog die in jezelf woedt” De deelnemende Pales- tijnen en Joden in de gespreksgroepen kennen elkaar niet persoonlijk. Dinna vormt het contact met de Arabischsprekende mensen. We volgen Emma die iedere vrijdag naar een vredeskring gaat, vlak bij de grens van Gaza. Het zijn ‘bearing witness’ retraites in het klein. Dat doen ze nu al twee jaar. Via Skype leggen ze contact met Palestijnen in het bezette gebied. Het werken met de kaarten gaat als volgt. Een groep houdt een luistercirkel. Éen voor éen nemen mensen een kaart en vertellen elkaar wat de tekst hen doet. Dat kleine stukje tekst betrekt je sterk op jezelf. Zo vanuit met een groep mensen in de stilte een tekst tot je door laten dringen, dat komt anders binnen dan als je thuis een boek leest. Een beetje zoals Etty de gedichten van Rilke onder haar kussen in Westerbork koesterde en een strofe per dag las.”

Posted on

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.