Religieus Genootschap der Vrienden

De tv serie “De geschiedenis van de Quakers”.

Door Lucas de Groot

In 1984 zond de NCRV deze in 10 delen van een half uur uit. Voorbereid en gepresenteerd door niemand minder dan Jan de Hartog. Hij was als schrijver van ‘Kinderen van het Licht’, de ideale vertolker van het Quaker gedachtegoed. En als toneelschrijver en acteur tevens een smeuïg verteller. De oude video banden zijn door Jan de Winter ge-upgrade en na deze lange en moeilijke klus beschikbaar gekomen op de Amsterdamse Vrienden site voor elke Vriend die ze (weer) wil zien. De kwaliteit is natuurlijk niet meer perfect maar er valt nog genoeg te genieten en te zien. Hier volgt van elke aflevering een korte samenvatting zodat men makkelijker kan kiezen welke interessant zijn om terug te kijken.

Deel 1. Koninkrijk van de Vrede.

Jan de Hartog vertelt over het ziekenhuis voor gekleurden in de stad Houston, waar hij samen met zijn vrouw als vrijwilliger aan de slag gaat nadat hij er de mensonterende toestanden van nabij gezien had. Patiënten die in hun eigen poep lagen, kakkerlakken in het eten en gebrek aan van alles. Meer Vrienden voegen zich bij hem en ze gaan ook lezingen in de stad geven om geld in te zamelen. Een aantal rijke vrouwen willen geen geld geven maar wel zelf als vrijwilliger gaan werken. Daarop besluit Jan de Hartog om introductie cursussen te gaan geven zodat vrijwilligers voorbereid aan de slag konden. Na een paar jaar waren het er honderden. Het stadsbestuur besloot om veel meer geld te geven. Ontroerend hoe Jan er over vertelt. Geloof in actie!

Deel 2. De Kinderen van het Licht.

De jeugd van George Fox. Hij wordt schaapsherder om alleen te kunnen zijn en zo beter te kunnen nadenken over het geloof in God: Wat wil God van mij? Ook gaat hij vergeefs bij theologisch onderlegde mannen langs voor antwoorden. Dan hoort hij na maanden in de natuur een stem die zegt: ‘Jezus kan je vertellen wat God van je wil. Daar is geen dominee voor nodig, je kunt zelf contact maken met God via je eigen innerlijke licht’. Daarop ging hij een jaar door Engeland lopen om de Bergrede in praktijk te brengen. Vaak sliep hij in de open lucht. Hij ging kerkdiensten binnen en zei dan: “Jullie horen hier wat Samuel zei en wat Petrus zei. Maar wat kan JIJ zeggen? Is dat ook geïnspireerd door de zelfde geest?”

Dit werd als godslastering beschouwd en hij moest voor de rechter verschijnen. Omdat George zo gedreven en emotioneel sprak werd hij “quaker”, (iemand die beeft), genoemd. Sindsdien hebben wij dat aan onze naam toegevoegd: Religieus Genootschap der Vrienden (Quakers). En door de prediking van Fox kwamen er snel veel meer Quakers. Mede door zijn overtuigingskracht en wonderbaarlijke genezingen.

Deel 3. Pendle Hill

Een grote ommekeer kwam door een toespraak die hij gaf op een hoge heuvel in Yorkshire. Bijna duizend mannen en vrouwen waren daar op deze wonderbaarlijke spreker afgekomen. Veel boeren en ambachtslieden. George Fox komt daarna langs bij Swarthmore Hall, een landgoed in het Lake District. De Vrouwe des huizes, Margareth Fell , en haar personeel waren onder de indruk van hem; zij hielden daar samen voor het eerst een stille Meeting. Nadat hij daar onderdak had gekregen, bezochten zij gezamenlijk de plaatselijke kerkdienst. George stond tijdens de dienst op en sprak: “Jullie luisteren naar de woorden uit de bijbel, maar wat zeg JIJ zelf?” Hij werd hardhandig en bloederig de kerk uit gesmeten.

Deel 4.

Daarna hield George iedere dag een stille Meeting met al het personeel en Margareth. Samen naar leiding zoeken was revolutionair in die tijd. Ook het personeel werd als gelijkwaardige aangesproken. Het verschil tussen de standen viel opeens weg: je hoefde je hoed niet meer af te nemen voor je “meerderen”.

Zij gingen hem steeds meer adoreren. George vond dat maar niets. Na een tijdje verliet hij daarom Swarthmore Hall en ging weer op pad. In de stad Derby wordt hij voor een half jaar gevangen gezet.

Margareth ziet voor het eerst de gruwelijke omstandigheden in de gevangenis waar zelfs kinderen maanden op nat stro moeten slapen. Ze begint George pakjes te sturen en ook naar andere gevangen Quakers: warme sokken, wat eten en een persoonlijke brief. Honderden pakjes werden er zo verzonden vanuit Swarthmore Hall, naar alle gevangenissen in Engeland. Gevangenen voelden zich zo gezien en hartverwarmend ondersteund. Het aantal Quakers groeide intussen. Margareth krijgt zelf levenslange gevangenisstraf. Swarthmore Hall wordt verbeurd verklaard. Dan stuurt ze een brief aan de Engelse koning en …. ze wordt zowaar vrijgelaten. Ze mag George Fox bezoeken en krijgt haar huis terug.

Na het overlijden van haar man trouwt Margareth met George Fox. In die tijd herschrijft hij zijn beroemde dagboeken. Na zijn dood worden deze ‘gekuist’ door het Quaker ‘hoofdbestuur’: alle extreme uitingen zoals ‘opwekking uit de doden’ of ‘genezingen’ worden geschrapt.

Margareth bewaart de originele versie. Die wordt pas in 1917 ge- publiceerd.

Deel 5. Het woord en de daad. Veel Quakers worden erg fanatiek en dat leidt tot onbegrip bij omstanders.

Margareth schrijft hen brieven om hen aan te moedigen en om zelf pakjes te gaan versturen, ook naar gewone gevangenen; “om de daad bij het woord te voegen!” Ene William Penn doet zijn hoed niet af voor de koning en wordt gevangen gezet in de Tower.

Deel 6. Het heilig experiment.

William Penn schrijft in de gevangenis “No cross, no crown”. (Geen kruis, geen kroon). Verder tekent hij daar de plattegrond voor zijn nieuwe Utopia, het Heilig Experiment. Dat zal een aantal jaren later het stratenplan worden voor de stad Philadelphia (in zijn van de koning van Engeland toegewezen stuk van Amerika). Dit werd Pennsylvania genoemd. Na zijn vrijlating reist hij naar Nederland en Duitsland om Quakers, ambachtslieden en boeren te werven om mee te gaan naar de nieuwe wereld. In 1686 vertrekt het schip naar Pennsylvania.

“Laat ons nu proberen wat Liefde kan bereiken” zei Penn. Bij aankomst wilde hij ‘het goddelijke’ zien in de inheemse volkeren (ook wel ten onrechte ‘indianen’ genoemd) die ze daar ontmoetten. Tevens wil hij hen betalen voor het land dat de Quakers gaan bebouwen, terwijl hij al betaald had voor het land van de Koning. Jonge Quaker boeren gaan samen met de inheemse volkeren land en bos ontginnen. En ze krijgen zaaizaad voor mais. Wat een andere start dan de ‘Pilgrimfathers’ 50 jaar eerder. Nu zonder wapens.

7. Het Koninkrijk van de Vrede.

In de ogen van de inheemse bevolking leken de Quakers wel krankzinnigen met hun ongewone gedrag. En krankzinnigen zijn heilig bij hen. Het zijn boodschappers uit een andere geestelijke wereld. Daarom hadden zij groot respect voor de Quakers en hielpen hen met allerlei dingen zoals het o.a. zaaizaad. Philadelphia had na 2 jaar 2000 inwoners, 400 huizen en 17 kerken. Dat was pas echte vrijheid van godsdienst. En er kwam een representatieve volks vertegenwoordiging. Er was echter een slang in dit paradijs: de slavernij. Een neger was een dier en die werden dus gekocht en verkocht. Ook door veel Quakers.

8. De eerste Quaker jaarvergadering

De eerste Quakerjaarvergadering werd in Birlington (woonplaats van de huidige president Biden) gehouden en kreeg het er maar moeilijk mee. Wel of geen slavernij? Er was een persoonlijke getuigenis van een Vriend over het lijden van de slaven: “Behandel de ander zoals jezelf behandeld wil wor- den”. Hij zou het nog 15 jaar opnieuw indienen voordat de Jaarvergadering óm was.
De grondwet van Pennsylvania, die Penn al in de gevangenis opgesteld had, werd later ook overgenomen als basis voor de grondwet van Amerika. Penn was met recht een visionair.

Deel 9. De ineenstorting van het koninkrijk van de vrede.

John Woolman kaartte het houden van slaven aan bij de Quaker plantage houders. Hij ging bij hen langs om hen te bekeren.
Gelijktijdig was er een massaslachting van een kolonisten dorp door de in- heemse bevolking. De regering van Pennsylvania, waar de Quakers inmiddels in de minderheid zijn, trok zijn vredes getuigenis in en er kwam voor het eerst een gewapende militie. Scheuring onder de Quakers. De meesten trokken zich daarna steeds meer terug uit de wereld. De droom van het Koninkrijk van de Vrede viel in duigen. Een latere gedwongen landver- huizing van leden van het Shawnee volk zorgt voor een hereniging van de verdeelde Vrienden.

Deel 10. Volg de Grote Beer.

De ondergrondse Spoorweg van Ohio naar de Canadese grens was georgani- seerd door voornamelijk Vrienden. 2000 slaven werden zo via Quaker netwerken jarenlang naar de vrijheid gebracht. De slaven reisden meestal ’s nachts en volgden dan het sterrenbeeld de Grote Beer. In de film zien we de slaven met hun redders deze gevaarlijke route volgen. Veel overstapplaat- sen, vaak boerderijen.

Deze daadkracht van de Quakers heeft hen veel ‘goodwill’ gegeven bij de Amerikaanse bevolking in latere jaren. Ze werden zo meer en meer een ge- respecteerde bevolkingsgroep.
Einde.

Posted on