Religieus Genootschap der Vrienden

Remedie tegen haat: contact met onze vijand

Door Rutger Bregman, samenvatting en bespreking door Sytse Tjallingii

In ‘the Correspondent’ een onafhankelijk van reclame inkomsten online nieuws en opinieforum verscheen een interessant artikel van Rutger Bregman. Rutger is bekend van het boek ‘De meeste mensen deugen’. Het raakt aan de Quaker getuigenis van ‘dat van God in ieder mens’. Dit artikel over de waarde van contact tussen vijanden bij conflicten laat zien dat deze Quaker getuigenis niet naïef is maar goed onderbouwd wordt door de wetenschap en tastbare resultaten geeft.

Rutger geeft op een spannende manier verschillende voorbeelden van hoe contact tussen vijanden begrip en respect kan brengen en zelfs oorlogen kan voorkomen. In het Zuid-Afrika van de apartheid leefden de tweelingbroers Constand and Abraham Viljoen. Ze zijn geboren als witte Afrikaners. Het is adembenemend te lezen hoe ze beiden een hele andere loopbaan kiezen. Ze komen lijnrecht tegenover elkaar te staan: de een als legeraanvoerder van de proapartheid beweging, de ander als dominee die voor verzoening en afschaffing van de apartheid vecht. Ze zoeken elkaar na jaren scheiding op en gaan op bezoek bij Nelson Mandela. Ze komen tot de conclusie dat als er oorlog komt er geen winnaars zullen zijn. Dat speelt een grote rol bij de vreedzame overgang naar een democratie.

Indringend is de wijze waarop Rutger de ‘Mandela benadering’ beschrijft. Het is zo indrukwekkend, dat ik iedere keer dat ik er over lees geëmotioneerd ben. Wat een spirituele kracht van iemand die 27 jaar in de gevangenis zit. Respect, interesse, luisteren, studeren over de ander, contact zoeken, over haat en bloedvergieten heenstappen. Elke keer dat Constand Viljoen Nelson Mandela’s hand schudde, groeide zijn bewondering voor de man die hij ooit als terrorist beschouwde. En het gevoel was wederzijds. Mandela ontwikkelde een groeiend respect voor de generaal en ging hem, in tegenstelling tot carrièrepoliticus De Klerk, vertrouwen. ‘Hij pakte de arm van mijn broer,’ zou Braam later zeggen, ‘en hij liet hem niet los. Dit is de kwaliteit van contact: vriendschap, waardering over meningsverschillen heen.

Ik woonde bijna tien jaar in Mozambique en reisde enkele keren door Zuid-Afrika in de tijd van apartheid. Ik las Mandela’s (auto)biografieën. Mandela is mijn grootste voorbeeld van het succes van geweldloosheid! De Quakers in Zuid- Afrika hadden dezelfde visie en hebben hier ook een bescheiden rol in gespeeld achter de schermen.

Hoe zit het met de wetenschappers die de rol van contact in conflictsituaties bestudeerden? Gordon Allport was een Amerikaanse psycholoog-onderzoeker. Hij verloor zijn vertrouwen in de contact strategie, tijdens zijn bezoek aan het Zuid-Afrika in de tijd van apartheid, zo groot was de haat en zo keihard de apartheidsideologie. Maar de veel jongere Pettigrew, die hem vergezelde hield dit vertrouwen wel en kwam na de omwenteling terug.

Een mooi voorbeeld uit eigen land: In Gorkum was in 2015 eerst fel protest tegen de komst van Syrische vluchtelingen. Dit was oordelen zonder contact. Want na drie jaar waarin stapsgewijs een steeds beter contact was gegroeid wilden de bewoners dat de Syrische vluchtelingen zouden blijven, toen deze asielzoekers elders werden ondergebracht. “We hebben hier geen problemen gehad. In feite was het allemaal positief ”, meldde een man die nog maar een paar jaar eerder met geweld had gedreigd. “Het is een plek geworden om te samen te komen, zoals een buurthuis. Ik ga er graag een kop koffie drinken.” Indrukwekkend hoe vijanden in vrienden kunnen veranderen! Ik kan me nog goed herinneren hoe warm ik werd toen ik deze man op televisie zag!
Het tegenovergestelde is helaas ook waar: het onderzoek naar Trump stemmers. Nadat Donald Trump in 2016 tot president was gekozen, werd duidelijk dat we nog maar al te vaak in onze eigen bubbels leven. Twee sociologen toonden zelfs aan dat “het raciale en etnische isolement van blanken op postcodeniveau een van de sterkste voorspellers is van de steun van Trump”. En ook dat hoe verder de afstand tot de grens tussen de VS en Mexico, hoe groter de steun is voor de man die campagne voerde om een gigantische muur tussen de twee landen te bouwen. Het probleem was met andere woorden niet te veel contact tussen Trump-kiezers en moslims en vluchtelingen, maar te weinig.

Hetzelfde patroon speelde zich helaas ook af bij de stemming over Brexit die in 2016 in Groot-Brittannië werd gehouden over het al dan niet verlaten van de EU. In gemeenschappen die cultureel minder divers waren, stemden verhoudingsgewijs meer inwoners voor de Brexit. Ook in Nederland zijn de hoogste concentraties populistische partijkiezers te vinden in gebieden met de hoogste concentraties blanke inwoners met weinig of geen contact met andere culturen. Een Nederlands team van sociologen ontdekte dat wanneer blanken meer contact hebben met moslims ze ook minder islamofoob zijn. Niet alleen dat, diversiteit kan ons ook vriendelijker maken. In 2018 heeft een internationaal team van onderzoekers aan de Universiteit van Singapore op basis van vijf nieuwe onderzoeken vastgesteld dat mensen die in meer diverse gemeenschappen leven zich vaker identificeren met de hele mensheid. Als gevolg hiervan vertonen ze ook vriendelijker, behulpzamer gedrag jegens vreemden. Dit werd ook aangetoond na de bomaanslag op de Boston Marathon in 2013, toen bewoners van meer diverse buurten meer hulp boden. De gevangenissen in Noorwegen kiezen voor menselijke behandeling ipv straffen. De gedetineerden als mensen te behandelen, dat geeft een veel lager recidivisme en is veel goedkoper. Mijn eigen ervaring in de jeugdgevangenis ‘Huis van Hoop’ in Ramallah heeft mijn beeld van jongeren die een misstap hebben begaan compleet veranderd.

Hoe werkt dat dan, contact met de vijand? Opmerkelijk is het onderzoek naar vooroordelen onder zeelieden. Het aantal reizen per schip met contact van witte zeelieden met mensen van andere culturen is bepalend voor de hoeveelheid vooroordelen. De meeste vooroordelen zijn er als er nog geen contact was. Zie de grafiek hieronder:

Erica Chenoweth geloofde dat de ‘Mandela methode’ naïef was. Macht komt uit de loop van een geweer, dacht ze. Ze verzamelde een enorme hoeveelheid gegevens van verzetsbewegingen sinds 1900. Ze ontdekte dat maar liefst 50% van de geweldloze acties succes heeft en maar 26% van de gewelddadige acties. Bij geweldloze acties zijn 11 x zoveel meer mensen betrokken en wordt veel contact gemaakt en ontstaat er begrip en respect. Pettigrew die met Allport naar Zuid-Afrika was geweest deed een onderzoek met gegevens uit 515 studies uit 38 landen over conflicten. Hij kwam tot de eenduidige en overtuigende conclusie: contact werkt!!
Maar helaas heeft één negatieve ervaring veel meer invloed dan een positieve. Gelukkig zijn er veel meer positieve ervaringen en kunnen deze de ene negatieve compenseren. Contact heeft tijd nodig, luisteren en bevragen van elkaar, om elkaar beter te begrijpen. Dan ontstaat pas respect, waardering en vriendschap.

Na het lezen van dit stuk ben ik er nog meer van overtuigd dat ook wij nog meer uit onze eigen bubbel zouden kunnen komen.

Hoeveel treden wijzelf buiten onze eigen bekenden kring en maken wij verbinding met mensen uit andere segmenten van de samenleving en andere culturen?

Wie hierover persoonlijke ervaringen zou willen delen is van harte welkom! Graag ontvang ik als redacteur van de Vriendenkring hierover bijdragen voor de volgende Vriendenkring.

Posted on

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.